Rannsóknir

1. Vöktun og reglubundnar rannsóknir

Vöktun er ein af meginstoðum starfsemi Hafrannsóknastofnunar. Með reglubundnum rannsóknum, framkvæmdum með sambærilegum hætti ár eftir ár, safnast einstakur gagnagrunnur sem varpar ljósi á þróun vistkerfa hafs og ferskvatns.

Slík langtímagögn gera kleift að greina breytingar sem ekki koma fram í stökum mælingum og mynda grunn þeirrar vísindalegu ráðgjafar sem stjórnvöld og aðrir hagaðilar byggja ákvarðanir sínar á.

Langtímarannsóknir hafa skapað Hafrannsóknastofnun sérstöðu á alþjóðavísu. Stofnunin býr yfir nokkrum af lengstu samfelldu tímaröðum sinnar tegundar í heiminum og hefur þannig byggt upp þekkingu sem nýtist jafnt íslensku samfélagi sem alþjóðlegu vísindasamfélagi.

Umhverfi sjávar

Ástand sjávar umhverfis Ísland er vaktað með reglubundnum mælingum og sýnatökum á föstum rannsóknastöðvum þrisvar til fjórum sinnum á ári. Árið 2025 fóru fram þrír umhverfisleiðangrar. Með vetrarleiðangrinum í febrúar lauk rannsóknaskipið Bjarni Sæmundsson þátttöku sinni í hefðbundnum umhverfisrannsóknum á Íslandsmiðum.

Með tilkomu nýja rannsóknaskipsins, Þórunnar Þórðardóttur HF 300, opnuðust nýir möguleikar til gagnasöfnunar. Nýr rannsóknarbúnaður, meðal annars straumsjá sem mælir hafstrauma samfellt á siglingaleið, eykur bæði nákvæmni mælinga og breidd þeirra gagna sem safnað er. Vorleiðangur fór fram í maí og sumarleiðangur í ágúst.

Samhliða leiðöngrunum var áfram fylgst með sjávarhita við strendur landsins og viðhaldið langtímagagnasöfnum um hafstrauma á völdum stöðvum í Grænlandssundi og á Hornbanka. Þessi gögn eru lykilforsenda rannsókna á breytingum í hafinu og þróun vistkerfa sjávar.

Plöntusvif í sjó

Plöntusvif er undirstaða fæðuvefs sjávar og gegnir lykilhlutverki í frumframleiðni og lífefnafræðilegri hringrás hafsins. Vöktun þess veitir mikilvægar upplýsingar um ástand vistkerfisins og fyrstu breytingar sem verða í hafinu.

Á árinu 2025 var frumframleiðni vöktuð með mælingum á blaðgrænu a og flúrljómun með CTD-sondu í vorleiðangri við Ísland, í Noregshafi í maí og í vistkerfisleiðangri sumarsins. Auk þess voru gervihnattagögn nýtt til að meta frumframleiðni í yfirborðslögum sjávar og sannreyna niðurstöður mælinga. Þróun þessarar aðferðar hefur staðið yfir í rúman áratug.

Áfram var fylgst með tegundasamsetningu plöntusvifs á mismunandi hafsvæðum samhliða umhverfismælingum. Breytingar á hita, seltu, magni næringarefna og súrnun sjávar geta haft veruleg áhrif á samsetningu plöntusvifssamfélaga og þar með á vistkerfi hafsins. Samhliða hefðbundinni smásjárgreiningu var áfram unnið að þróun nýrra rannsóknaraðferða, meðal annars með notkun umhverfis-DNA (eDNA) og myndgreiningar með Imaging Flow Camera.

Dýrasvif í sjó

Dýrasvif myndar mikilvægan tengilið í fæðuvef hafsins og flytur orkuna frá plöntusvifi til uppsjávarfiska, fiskseiða, hvala og sjófugla. Rannsóknir á dýrasvifi auka skilning á líffræði tegundanna, hlutverki þeirra í vistkerfinu og breytingum á magni, þéttleika og tegundasamsetningu milli ára og hafsvæða.

Á undanförnum árum hefur verið þróuð notkun bergmálsmælinga til að meta magn stórátu, einkum ljósátu. Þær mælingar eru nú fastur liður í vorleiðangri umhverfis landið og veita mikilvægar upplýsingar um fæðuframboð nytjastofna. Þær skipta einnig sífellt meira máli í ljósi aukins áhuga á mögulegri nýtingu dýrasvifs sem auðlindar.

Gagnasöfnun árið 2025 fór fram í vorleiðangri umhverfis Ísland, vistkerfisleiðangri í júlí og rannsóknaleiðöngrum í Noregshafi í maí og Grænlandshafi í september.

Botnfiskar og hryggleysingjar í sjó

Vöktun botnfiska og hryggleysingja er einn umfangsmesti þáttur rannsóknastarfs Hafrannsóknastofnunar. Undir hana falla margir af mikilvægustu nytjastofnum landsins, meðal annars þorskur, ýsa, karfi og rækja. Stofnmælingar eru framkvæmdar árlega samkvæmt stöðluðum aðferðum með botnvörpu eða netum og mynda grunn veiðiráðgjafar stofnunarinnar.

Umfangsmestu leiðangrarnir eru vor- og haustrall, sem ná yfir allt landgrunnið. Samhliða eru hrygningarstofn þorsks og lykilstofnar hryggleysingja, svo sem rækju, sæbjúgna og humars, vaktaðir með reglubundnum mælingum á helstu veiðislóðum.

Á síðustu árum hefur notkun neðansjávarmyndavéla aukist við stofnmælingar. Þær eru meðal annars nýttar við mat á stofnstærð humars og hörpudisks og hafa styrkt gagnasöfnun á þeim tegundum.

Markmið stofnmælinganna er að fylgjast með breytingum á stærð og aldurssamsetningu nytjastofna og skapa traustan grunn fyrir veiðiráðgjöf. Samhliða er safnað upplýsingum um fæðu, ástand fiska og útbreiðslu botndýra sem veita mikilvæga innsýn í þróun vistkerfa sjávar. Reglubundin vöktun gerir einnig kleift að fylgjast með breytingum á útbreiðslu stofna og greina nýjar tegundir sem berast á Íslandsmið.

Á árinu 2025 var opnaður nýr vefur þar sem niðurstöður vor- og haustralls eru birtar á skýran og aðgengilegan hátt.

Uppsjávarfiskar

Vöktun uppsjávarfiskistofna er lykilþáttur í starfsemi Hafrannsóknastofnunar. Markmið rannsóknanna er að meta stofnstærð, útbreiðslu, líffræðilegan breytileika og veiðiþol helstu uppsjávartegunda, þar á meðal loðnu, sumargotssíldar, norsk-íslenskrar vorgotssíldar, kolmunna, makríls og hrognkelsis.

Sjálfbær nýting þessara stofna krefst rannsókna á líffræði þeirra, stofnerfðafræði, göngum og vistfræðilegum tengslum við umhverfisþætti, dýrasvif og afræningja. Rannsóknirnar fara fram á víðáttumiklum hafsvæðum innan og utan íslenskrar efnahagslögsögu og byggja á öflugum rannsóknaskipum og víðtæku alþjóðlegu samstarfi.

Á árinu 2025 voru farnir fimm umfangsmiklir rannsóknaleiðangrar með það meginmarkmið að meta stofnstærð uppsjávartegunda. Þrír þeirra voru skipulagðir á vettvangi Alþjóðahafrannsóknaráðsins (ICES), bæði hvað varðar framkvæmd og stofnmatsvinnu. Hinir tveir voru á vegum Hafrannsóknastofnunar og beindust að rannsóknum á sumargotssíld og loðnu. Loðnuleiðangurinn var, líkt og áður, framkvæmdur með þátttöku bæði rannsóknaskipa stofnunarinnar og veiðiskipa.

Sjávarspendýr

Rannsóknir og vöktun sjávarspendýra miða að því að meta stofnstærð þeirra fjölmörgu hvalategunda sem finnast við Ísland, auk landsels og útsels. Gögnin eru grunnur ráðgjafar til stjórnvalda um vernd og nýtingu sjávarspendýra og nýtast til rannsókna á líffræði þeirra og vistfræði hafsins.

Á árinu 2025 voru hvalatalningar framkvæmdar samhliða haustleiðangri vegna loðnu til að meta fjölda hvala á útbreiðslusvæði loðnustofnsins og samspil þessara tegunda. Rannsóknunum verður haldið áfram á næstu árum.

Talningar úr lofti eru áfram undirstaða mats á stofnstærð sela og fara að jafnaði fram annað hvert ár. Innleiðing dróna við selatalningar hefur þó tekið lengri tíma en ráðgert var og tafið framgang verkefnisins. Á árinu voru einnig gerðar tilraunir með merkingar á hrefnum í Eyjafirði.

Reglulega eru tekin sýni úr veiddum, sjálfdauðum eða strönduðum sjávarspendýrum. Þau nýtast bæði við veiðiráðgjöf og fjölbreyttar rannsóknir á líffræði og vistfræði þessara tegunda.

Kortlagning hafsbotnsins

Kortlagning hafsbotnsins er eitt umfangsmesta langtímaverkefni Hafrannsóknastofnunar. Frá árinu 2000 hefur stofnunin unnið markvisst að kortlagningu hafsbotns innan íslenskrar efnahagslögsögu með það að markmiði að efla þekkingu sem nýtist við rannsóknir, auðlindastjórnun og vernd hafsvæða.

Verkefnið er unnið í samstarfi við Landhelgisgæslu Íslands, sem annast kortlagningu grunnsævis á innan við 100 metra dýpi. Á árunum 2000–2016 kortlagði Hafrannsóknastofnun um 12,3% af íslensku efnahagslögsögunni. Á sama tíma tókst að nýta hinn kostnaðarsama fjölgeislabúnað langt umfram áætlaðan líftíma hans. Mikilvægi verkefnisins var undirstrikað árið 2016 þegar lögð var fram tillaga um sérstakt stórátak í kortlagningu hafsbotnsins á grundvelli 10–15 ára verkáætlunar.

Árið 2025 náðist stærsti einstaki áfangi verkefnisins frá upphafi. Þá bættust við um 55.300 km² af samfelldum fjölgeislamælingum innan íslenskrar efnahagslögsögu, sem er mesta flatarmál sem kortlagt hefur verið á einu ári.

Mælingarnar fóru fram í tveimur leiðöngrum. Sá fyrri var farinn í júní á Reykjaneshrygg og með honum lauk nær allri kortlagningu hafsvæðisins sunnan og vestan lands á meira en 300 metra dýpi. Seinni leiðangurinn fór fram í ágúst í Ægisdjúpi austur af landi þar sem mælingar náðu niður á um 3.500 metra dýpi, það mesta sem finnst innan íslenskrar efnahagslögsögu.

Að þessum áfanga loknum hafa um 63,4% af íslenskri efnahagslögsögu verið kortlögð með fjölgeislamælingum.

Vöktun í ferskvatni

Vöktun í ferskvatni byggir á sömu meginreglum og vöktun í sjó en tekur mið af fjölbreyttum aðstæðum í ám og vötnum. Umhverfisskilyrði ráðast meðal annars af því hvort um er að ræða straumvötn eða stöðuvötn og af uppruna vatnsins, svo sem jökulvatni, lindarvatni, dragvatni eða vatni undir áhrifum jarðhita. Innan sama vatnakerfis geta verið vatnshlot af ólíkum uppruna og víða gætir áhrifa sjávar í strandlónum.

Efnafræði vatns er vöktuð reglubundið í völdum vatnsföllum til lengri tíma. Samhliða er lögð sérstök áhersla á mælingar á gæðaþáttum samkvæmt lögum um stjórn vatnamála, sem hafa það að markmiði að tryggja heildstæða vernd vatnsauðlinda og koma í veg fyrir að ástand þeirra rýrni.

Frumframleiðni er vöktuð með sambærilegum hætti og í sjó, meðal annars með mælingum á blaðgrænu. Einnig er fylgst með tegundasamsetningu og magni botn- og svifþörunga, dýrasvifs og botndýra, sem veita mikilvægar upplýsingar um ástand vistkerfa ferskvatns.

Stærsti hluti vöktunarinnar beinist að nytjastofnum laxfiska, einkum laxi, urriða og bleikju. Þar sem lífsferill þessara tegunda spannar bæði ferskvatn og sjó tekur vöktunin til beggja búsvæða. Reglulegar rannsóknir fara fram í um tíu vötnum og rúmlega þrjátíu ám.

Á undanförnum árum hefur stofnstærð laxa í íslenskum ám almennt farið minnkandi og sveiflur milli ára aukist. Bleikjustofnum hefur einnig hnignað víða, en sjóbirtingi og staðbundnum urriðastofnum hefur fjölgað á ýmsum svæðum. Niðurstöður vöktunarinnar mynda grunn ráðgjafar til veiðifélaga og veiðiréttarhafa um sjálfbæra nýtingu stofnanna og fiskræktaraðgerðir.

Vöktun fjarða vegna sjókvíaeldis

Auk almennrar vistkerfavöktunar sinnir Hafrannsóknastofnun sértækri vöktun sem tengist áhrifum sjókvíaeldis á vistkerfi og villta fiskistofna.

Vaxandi umsvif í sjókvíaeldi kalla á markvissa og reglubundna vöktun. Markmið hennar er að styðja burðarþolsmat fjarða og áhættumat erfðablöndunar með því að meta áhrif eldis á villta lax- og silungsstofna og á vistkerfi fjarða.

Á árinu 2025 var unnið að heildstæðri endurskoðun á framkvæmd burðarþolsmats og öðrum verkefnum sem tengjast áhrifum sjókvíaeldis á vistkerfi fjarða. Þá hófst endurskoðun vöktunaráætlunar með það að markmiði að tryggja að hún endurspegli sem best ástand vistkerfa og áhrif eldisstarfsemi.

Sýnataka var umfangsmeiri en áður, bæði á Austfjörðum og Vestfjörðum. Sérstök áhersla var lögð á söfnun gagna með umhverfis-DNA (eDNA) og rannsóknir á tegundasamsetningu á eldissvæðum. Hluti gagnanna var gerður aðgengilegur í sérstakri kortasjá og áfram verður unnið að því að bæta aðgengi að upplýsingum og niðurstöðum.

Áhættumat erfðablöndunar

Hafrannsóknastofnun setti fyrst fram áhættumat erfðablöndunar árið 2017. Tilgangur þess er að meta það umfang fiskeldis sem samræmist því að villtir laxastofnar og nýting þeirra verði ekki fyrir óafturkræfum erfðafræðilegum áhrifum.

Ein af meginforsendum matsins er að eldi á frjóum laxi í opnum sjókvíum fari eingöngu fram á Vestfjörðum og Austfjörðum, en önnur svæði séu lokuð fyrir slíku eldi. Eyjafjörður telst þó til opinna svæða, þótt þar hafi laxeldi hingað til verið lítið.

Áhættumatið byggir á líkani sem metur umfang fiskeldis út frá framleiðslu, fjölda strokulaxa, bæði vegna snemmbúins og síðbúins stroks, fjölda laxa sem ganga í ár og stærð villtra laxastofna. Viðmiðið er að strokulaxar fari ekki yfir 4% af nytjastofni villtra laxa í ám. Mörkin voru sett þar sem líklegt er talið að náttúruval geti komið í veg fyrir varanlega erfðablöndun og neikvæð áhrif á villta stofna.

Heimilaður lífmassi samkvæmt áhættumatinu getur breyst ef villtum stofnum hnignar eða strokulöxum fjölgar. Kynþroski eldislaxa er þar lykilþáttur, þar sem kynþroska fiskar ganga frekar upp í ár. Umfang eldis á frjóum laxi ræðst því að verulegu leyti af því hversu vel tekst að lágmarka strok úr fiskeldi.

Forsendur áhættumatsins hafa verið rýndar af tveimur hópum sérfræðinga, síðast árið 2025 á vegum Alþjóðahafrannsóknaráðsins (ICES). Í þeirri rýni var meðal annars bent á mikilvægi aukinnar gagnasöfnunar, betri nýtingar fyrirliggjandi gagna og frekari vöktunar smærri laxáa, einkum í nágrenni eldissvæða. Á uppbyggingartíma atvinnugreinarinnar er mikilvægt að skapa svigrúm til að þróa þekkingu, verklag og búnað sem dregur úr mögulegum umhverfisáhrifum.

Vöktun á erfðablöndun

Vöktun erfðablöndunar er umfangsmikið og kerfisbundið verkefni sem veitir mikilvægan gagnagrunn fyrir áhættumat erfðablöndunar. Niðurstöður hennar eru birtar árlega í sérstakri samantektarskýrslu. Þegar grunur vaknar um að eldislax hafi veiðst óskar Hafrannsóknastofnun eftir að fá fiskinn til sýnatöku. Útlitseinkenni, svo sem eyddir uggar eða sporður, geta bent til eldisuppruna og við skoðun á kviðarholi má greina ummerki eftir bólusetningar.

Sýni eru erfðagreind og þar sem skýr erfðafræðilegur munur er á íslenskum villtum laxi og norskum eldislaxi er í flestum tilvikum unnt að rekja strokulaxa til uppruna síns. Matvælastofnun fer með þann þátt málsins.

Á árunum 2024 og 2025 var ráðist í umfangsmikla söfnun laxaseiða úr ám þar sem vart varð við eldislaxa í kjölfar stroks úr eldiskví við Kvígindisdal. Hrygning hefur verið staðfest í sex ám en greining sýna stendur enn yfir. Rannsóknirnar munu varpa frekara ljósi á áhrif strokulaxa og um leið styrkja grunnþekkingu á stofngerðum og erfðafræðilegri fjölbreytni íslenskra laxastofna.

Áfram verður lögð áhersla á að efla vöktun í ám, sérstaklega í nágrenni eldissvæða, til að bæta mat á stærð villtra stofna og meta þörf fyrir mótvægisaðgerðir, svo sem að fjarlægja strokulaxa þegar þeirra verður vart.

Vöktun göngufiska fer meðal annars fram með Árvaka-fiskteljurum. Nú eru starfræktir 14 slíkir teljarar og stefnt er að því að fjölga þeim um einn á ári. Teljararnir eru búnir myndavélum sem gera kleift að greina fjölda, tegundir, göngutíma, stærð, stofnstærðir og veiðiálag. Myndefnið hefur verið nýtt til að þjálfa gervigreind við að greina fiska eftir tegundum og uppruna, meðal annars hnúðlaxa og mögulega strokulaxa úr fiskeldi.

2. Sértæk áhersluverkefni

Heildræn skoðun á vistkerfi hafs og vatna

Á síðustu árum hefur aukin áhersla verið lögð á vistkerfisnálgun við stjórnun hafsins, þar sem litið er til samspils lífvera, umhverfis og nýtingar í stað einstakra tegunda. Til að styðja þá þróun hóf vinnuhópurinn Working Group on Integrated Assessment of Icelandic Waters (WGICE) formlega störf árið 2024 undir stjórn Alþjóðahafrannsóknaráðsins (ICES).

Árið 2025 var annað starfsár vinnuhópsins. Hann samanstendur af rúmlega 30 sérfræðingum frá Hafrannsóknastofnun og innlendum og erlendum rannsóknastofnunum. Starfið byggir á þriggja ára áætlun sem ICES hefur samþykkt og felur meðal annars í sér gerð yfirlita og söfnun langtímagagna um umhverfisþætti, lífríki og nýtingu auðlinda í hafi og ferskvatni.

Gögnin verða nýtt til að þróa vísa (indicators) sem lýsa breytingum í vistkerfum og styðja við vistkerfisbundna ráðgjöf. Vinnuhópnum er ætlað að vera vettvangur þverfaglegra rannsókna og efla þekkingu á líffræðilegri fjölbreytni sem nýtist við stjórn veiða og vernd vistkerfa. Vinnuhópurinn ber ábyrgð á reglulegri uppfærslu skýrslu um ástand vistkerfa sjávar og helstu áhrifaþætti þeirra.

Kortlagning búsvæða, umhverfisbreytileika og líffræðilegrar fjölbreytni á lykilsvæðum

Markmið verkefnisins er að styrkja vísindalegan grunn ráðgjafar um vernd hafsvæða með kerfisbundinni kortlagningu búsvæða, umhverfis og líffræðilegrar fjölbreytni. Verkefnið styður markmið stjórnvalda um að vernda 30% hafsvæða fyrir árið 2030.

Verkefnið byggir á fjórum meginþáttum:

kerfisbundnu stöðumati, bilgreiningu (gap analysis) og vali lykilsvæða,
samþættingu fyrirliggjandi gagna,
kortlagningu lykilsvæða á grundvelli bilgreiningar,
ráðgjöf um vernd og stjórnun hafsvæða.

Til grundvallar liggja meðal annars gögn úr kortlagningu hafsbotns, búsvæðakortlagningu, fjölgeislamælingum, umhverfismælingum og upplýsingum um útbreiðslu lífvera. Þessi gögn eru samþætt og nýtt við líkanagerð og greiningu.

Á árinu 2025 fór fram umfangsmikil undirbúningsvinna við mótun ráðgjafar um vernd búsvæða. Unnið var samkvæmt verklagi ICES við gerð tækniskýrslu og ráðgjafarskjals og lagður grunnur að endanlegri ráðgjöf.

Samhliða fór fram kerfisbundin gagnasöfnun í leiðöngrum rannsóknaskipsins Þórunnar Þórðardóttur, þar sem myndefni af hafsbotni var safnað á 113 sniðum. Myndataka fór meðal annars fram í Faxaflóa, á Reykjaneshrygg, við kantinn undan Grindavíkurdjúpi, á Kötlugrunni og í Skeiðarárdjúpi.

Verkefnið tengist Evrópuverkefninu BioProtect, sem leggur áherslu á kerfisbundna verndarskipulagningu og samþætta ákvarðanatöku, auk verkefnanna B-Useful, REDRESS og RESOLVE. B-Useful lýkur árið 2026 en vinna í RESOLVE hefst sama ár.

Bætt líkanagerð við stofnmat

Traust stofnmat byggir á öflugum aðferðum, gagnsæi og stöðugri þróun. Markmið verkefnisins er að efla þær líkanagerðir og vinnuaðferðir sem Hafrannsóknastofnun notar við mat á fiskistofnum þannig að þær standist áfram alþjóðlegan samanburð.

Á árinu 2025 var unnið að fimm meginverkefnum:

Aukið gagnsæi og sjálfvirkni. Stofnmatsaðferðir voru samræmdar gagnsæisramma ICES (Transparent Assessment Framework) og hafin þróun kerfis sem gerir kleift að útbúa ráðgjafarskjöl og tækniskýrslur með sjálfvirkum hætti.
Skilvirkari sýnataka og leiðangrar. Endurbættur var hugbúnaður sem reiknar hagkvæmustu siglingaleiðir rannsóknaskipa. Þá var greint hvaða mælistöðvar skila mikilvægustu upplýsingunum til að bæta skipulag leiðangra.
Stofnmat gagnarýrra stofna. Einfaldari afraksturslíkön fyrir stofna með takmörkuð gögn voru þróuð áfram og uppfærð.
Líkön sem taka tillit til breytileika innan tegunda. Þróaður var hugbúnaðurinn Photolith, sem gerir kleift að mynda og skrá kvarnir fiska og tengja þær við gagnagrunna. Byrjað var að ljósmynda eldri kvarnir og merkja árhringi þeirra. Samhliða hófst innleiðing gervigreindarlíkana sem meta aldur fiska sjálfvirkt út frá kvörnum, byggð á meistaraverkefnum sem unnin voru með Háskóla Íslands árið 2023.
Blandaðar veiðar. Áfram var unnið að þróun líkana sem bæta mat á fiskistofnum þegar margar tegundir veiðast samtímis.

Líkanarammi stofnunarinnar, þar á meðal GADGET, er í stöðugri þróun og sætir reglulegri alþjóðlegri rýni. Á árinu var unnið að þróun vistkerfislíkana, meðal annars Atlantis, og tvö ný styrkt rannsóknaverkefni hófust á því sviði.

Sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar tóku einnig þátt í nýju stofnmati makríls og norsk-íslenskrar síldar og héldu áfram þróun líkana til mats á aflareglum þessara stofna.

Til að styrkja rekjanleika stofnmatsvinnunnar var GitLab-skjalavörslukerfið, sem tekið var í notkun árið 2023, nýtt við utanumhald gagna, líkana og skýrslna. Árið 2025 var ráðinn sérhæfður starfsmaður til að leiða þá uppbyggingu.

Líffræðileg fjölbreytni innan lykiltegunda við vernd og veiðistjórnun

Markmið verkefnisins er að efla ráðgjöf um vernd og veiðistjórnun þorskstofnsins með því að taka betur tillit til erfðabreytileika og stofngerðar. Sérstök áhersla er lögð á rannsóknir á gönguhegðun þorsks og tengslum íslenska stofnsins við Grænland.

Verkefnið byggir á fjórum meginþáttum:

greiningu á erfðabreytileika íslenska þorskstofnsins,
rannsóknum á fari, stofngerð og uppruna þorsks sem gengur inn í grænlenska lögsögu,
mati á álagi á uppeldisstöðvum þorskseiða með tilliti til erfðabreytileika,
þróun veiðiráðgjafar sem tekur mið af breytileika innan tegundarinnar.

Verkefnið var áður sérstakur liður á fjárlögum en féll niður árið 2024. Sama ár fengust þó styrkir úr Verkefnasjóði sjávarútvegsins til rannsókna á afföllum og uppruna þorskungviða annars vegar og göngum þorsks hins vegar. Markmið beggja verkefna var að vinna úr sýnum sem safnað hafði verið á árunum 2022 og 2023.

Á árinu 2025 lauk erfðagreiningum á hrygningarþorski og unnið var að lokafrágangi gagnagreiningar. Erfðagreining þorskungviða fer fram árið 2026 þar sem nauðsynlegt var að niðurstöður úr erfðagreiningu hrygningarþorsks lægju fyrir áður en sú vinna gæti hafist.

Samhliða var unnið úr umfangsmiklum merkingarannsóknum á þorski frá árunum 2019–2023. Alls voru 781 þorskur merktir með rafeindamerkjum sem skrá hitastig og dýpi árin 2022 og 2023 og hafa 92 þeirra nú verið endurheimt. Unnið er að þróun sjávarfallalíkans og notendaviðmóts sem auðveldar staðsetningu fiskanna út frá gögnunum.

Þá voru unnar stofnerfðafræðilegar rannsóknir á síld og loðnu í Norðaustur-Atlantshafi með stuðningi samkeppnissjóða og hagsmunaaðila.

Efling vöktunarrannsókna á nytjategundum sem liðið hafa fyrir samdrátt

Markmið verkefnisins er að endurmeta og efla rannsóknir á nytjategundum sem hafa sætt minni vöktun á undanförnum árum vegna aðhaldsaðgerða. Verkefnið nær til 14 tegunda og byggir á mati á umfangi fyrri rannsókna og áhrifum samdráttar á þekkingargrunn stofnunarinnar.

Rannsóknir á sjávarhryggleysingjum hafa dregist saman á síðustu árum vegna bágrar stöðu margra stofna og takmarkaðra fjárveitinga. Þrátt fyrir það hefur vöktun á sæbjúganu brimbút verið efld í kjölfar aukinna veiða og síðustu sex ár hefur stofnmæling farið fram samhliða umhverfisvöktun í ágúst. Nú eru sex af átta ráðgjafarsvæðum tegundarinnar vöktuð reglulega.

Rannsóknum á humarstofninum var áður fækkað samhliða langvarandi nýliðunarbresti og veiðibanni. Árið 2025 voru neðansjávarmyndavélaleiðangrar hins vegar teknir upp að nýju eftir hlé og humarholur taldar.

Stofnmælingar á innfjarðarækju hafa farið fram í Ísafjarðardjúpi og Arnarfirði í tengslum við umhverfisvöktun vegna sjókvíaeldis. Aðrir innfjarðarækjustofnar, meðal annars í Skjálfanda þar sem síðast var farið í leiðangur árið 2020, hafa hins vegar lítið verið vaktaðir undanfarin ár vegna lítillar stofnstærðar.

Áfram hefur einnig verið fylgst með úthafsrækju, Snæfellsnesrækju og hörpudiski eftir því sem aðstæður hafa leyft. Árin 2024 og 2025 voru meðal annars farnir nýir rannsóknaleiðangrar á hörpudiski í Breiðafirði.

Á uppsjávarsviði fólst helsta efling rannsóknastarfs árið 2025 í endurupptöku ungsíldarmælinga, sem höfðu legið niðri frá árinu 2018. Hvalatalningar fóru fram samhliða haustleiðangri vegna loðnu og stefnt er að því að báðar þessar vaktanir verði aftur fastur liður í starfsemi stofnunarinnar.

Hnúðlax

Frá því hnúðlax tók að ganga í auknum mæli í íslenskar ár eftir árið 2017 hefur Hafrannsóknastofnun unnið markvisst að rannsóknum á útbreiðslu tegundarinnar og mögulegum áhrifum hennar á vistkerfi íslenskra vatnsfalla. Sérstaklega hefur verið lagt mat á hvort tegundin geti talist ágeng og hvaða áhrif hún kunni að hafa á innlenda fiskistofna.

Hnúðlax hefur tveggja ára lífsferil og því ganga sitthvorir stofnarnir í ár á sléttum og oddatöluárum. Oddaársstofninn er jafnan stærri. Með stuðningi atvinnuvegaráðuneytisins var því hrundið af stað sérstöku rannsóknaverkefni sem miðar að því að efla þekkingu á útbreiðslu tegundarinnar, meðal annars með skráningu í veiðibækur.

Veiði hnúðlaxa jókst fram til ársins 2023 þegar rúmlega 648 fiskar veiddust. Árið 2025 veiddust 420 hnúðlaxar. Tegundin hefur nú greinst í 60–70 ám á oddatöluárum og finnst því víða um land, þótt yfirleitt sé um fáa fiska í hverri á að ræða.

Rannsóknir hafa staðfest að hnúðlaxaseiði taka sér fæðu í íslenskum ám og að aðrar fisktegundir éta þau að einhverju marki. Enn liggja þó ekki fyrir næg gögn til að meta heildaráhrif tegundarinnar á vistkerfi íslenskra vatnsfalla, en þekking og reynsla hefur aukist verulega á undanförnum árum.

Rannsóknir í fiskeldi

Rannsóknaaðstaða Hafrannsóknastofnunar fyrir fiskeldi er í eldisstöðinni á Stað við Grindavík. Þar fara fram fjölbreytt verkefni sem styðja við sjálfbæra þróun fiskeldis og auka þekkingu á líffræði og eldistækni.

Stærsta rannsóknaverkefnið snýr að þróun aðferða til að koma í veg fyrir kynþroska eldislaxa. Kynþroski hefur bæði áhrif á framleiðslu í eldi og eykur líkur á að strokulaxar gangi í ár. Takist að koma í veg fyrir kynþroska verður ekki hætta á erfðablöndun við villta laxastofna.

Niðurstöður rannsóknanna eru lofandi, þótt enn sé nokkur tími þar til unnt verður að innleiða aðferðirnar í almennri framleiðslu.

Önnur rannsóknaverkefni á árinu beindust meðal annars að lifun hrognkelsa, grunnrannsóknum á líffræði loðnu, eldistilraunum á hlýra og eldi þorskseiða vegna tilrauna í fjarðarbeit. Einnig nýttu rannsóknahópar og sprotafyrirtæki aðstöðu og sérþekkingu eldisstöðvarinnar til fjölbreyttra grunnrannsókna.

Endurskoðun burðarþolsmats, vöktunar og rannsókna vegna umhverfisáhrifa sjókvíaeldis á firði

Árið 2024 hófst heildarendurskoðun verkefna sem snúa að burðarþolsmati fjarða og annarra hafsvæða, auk rannsókna og vöktunar á umhverfisáhrifum sjókvíaeldis. Vinnunni var haldið áfram árið 2025 og áætlað er að henni ljúki árið 2026.

Markmið verkefnisins er að auka hagkvæmni, innleiða nýjustu tækni og vísindalegar aðferðir og bregðast við ábendingum sem fram hafa komið í ytri úttektum og skýrslum um sjókvíaeldi á Íslandi.

Á árinu var unnið að umfangsmikilli samantekt á rannsóknum um umhverfisáhrif sjókvíaeldis og samstarf við erlenda rannsóknaraðila eflt. Þá var lögð áhersla á þróun nýrra vöktunaraðferða, meðal annars með notkun umhverfis-DNA (eDNA), mælingum á frumframleiðni og greiningu á tegundasamsetningu plöntusvifs, en þörungablómar geta valdið verulegum skaða í fiskeldi.

Áfram var þróuð haffræðileg líkanagerð til að bæta mat á burðarþoli fjarða og herma dreifingu laxalúsa og annarra agna. Unnið var að áframhaldandi þróun ROMS-líkansins fyrir hafsvæðið umhverfis Ísland og samhliða hófst þróun Oceananigans-líkans í hárri upplausn fyrir fjarðarsvæði.

Unnið var að endurbótum á gagnavinnslu og miðlun niðurstaðna með það að markmiði að gera upplýsingar úr vöktun aðgengilegri og birta þær fyrr fyrir stjórnvöld, atvinnulíf og aðra hagsmunaaðila.

LIFE ICEWATER

LIFE ICEWATER er sex ára samstarfsverkefni 23 íslenskra opinberra stofnana, sveitarfélaga og fyrirtækja sem hófst í janúar 2025 með stuðningi Evrópusambandsins. Hafrannsóknastofnun gegnir lykilhlutverki í verkefninu og leiðir bæði vinnupakka og fjölmarga verkþætti.

Markmið verkefnisins er að efla vernd og þekkingu á vatnsauðlindinni, bæta vatnsgæði, styrkja stjórnsýslu vatnamála og auka fræðslu um mikilvægi vatns.

Á fyrsta starfsári verkefnisins hófst efling vöktunar í ám, vötnum og strandsjó á þeim gæðaþáttum sem notaðir eru við mat á ástandi vatns og sjávar. Ástandsflokkunarkerfi ferskvatns var uppfært með hliðsjón af nýjum gögnum og hafin þróun flokkunarkerfis fyrir vatnsformfræði í strandsjó og árósum, þar sem slíkt kerfi hafði áður ekki verið til staðar.

Samvinna og miðlun þekkingar eru veigamikill þáttur verkefnisins. Á árinu var meðal annars haldið námskeið í tegundagreiningu púpuhama rykmýs og fyrstu niðurstöður verkefnisins kynntar á ráðstefnum og í skýrslum Hafrannsóknastofnunar.

Stofnunin býr yfir nokkrum af lengstu samfelldu tímaröðum sinnar tegundar í heiminum og hefur þannig byggt upp þekkingu sem nýtist jafnt íslensku samfélagi sem alþjóðlegu vísindasamfélagi.

Plöntusvif er undirstaða fæðuvefs sjávar og gegnir lykilhlutverki í frumframleiðni og lífefnafræðilegri hringrás hafsins.

Þörungar í smásjá

_{Frumframleiðni var kynnt á Vísindavöku 2025}

Stofnmælingar eru framkvæmdar árlega samkvæmt stöðluðum aðferðum með botnvörpu eða netum og mynda grunn veiðiráðgjafar Hafrannsóknastofnunar.

*Vöktun uppsjávarfiskistofna er lykilþáttur í starfsemi stofnunarinnar. Markmið rannsóknanna er að meta stofnstærð, útbreiðslu, líffræðilegan breytileika og veiðiþol helstu tegunda***

Árið 2025 náðist stærsti áfangi verkefnisins frá upphafi. Þá bættust við um 55.300 km² af samfelldum fjölgeislamælingum innan íslenskrar efnahagslögsögu.

Umhverfisskilyrði vöktunar í ferskvatni ráðast meðal annars af því hvort um er að ræða straumvötn eða stöðuvötn og af uppruna vatnsins, svo sem jökulvatni, lindarvatni, dragvatni eða vatni undir áhrifum jarðhita.

Tilgangur áhættumats erfðablöndunar er að meta það umfang fiskeldis sem samræmist því að villtir laxastofnar og nýting þeirra verði ekki fyrir óafturkræfum erfðafræðilegum áhrifum.

Vöktun erfðablöndunar er umfangsmikið og kerfisbundið verkefni sem veitir mikilvægan gagnagrunn fyrir áhættumat erfðablöndunar.

Á síðustu árum hefur aukin áhersla verið lögð á vistkerfisnálgun við stjórnun hafsins, þar sem litið er til samspils lífvera, umhverfis og nýtingar í stað einstakra tegunda.

Markvisst er unnið að því að að efla þær líkanagerðir og vinnuaðferðir sem Hafrannsóknastofnun notar við mat á fiskistofnum.

Markmið verkefnis um líffræðilega fjölbreytni innan lykiltegunda er að efla ráðgjöf um vernd og veiðistjórnun þorskstofnsins með því að taka betur tillit til erfðabreytileika og stofngerðar.

Markmið verkefnisins um nytjategundir sem liðið hafa fyrir samdrátt er að endurmeta og efla rannsóknir á nytjategundum sem hafa sætt minni vöktun á undanförnum árum vegna aðhaldsaðgerða